Kto pilnuje ciała, gdy leczymy psychikę

W rozmowie o zdrowiu osoby leczonej psychiatrycznie bardzo szybko pojawia się zdanie: „jest pod opieką specjalisty”. Brzmi jak domknięcie sprawy, a w praktyce często oznacza, że nikt nie zajmuje się drugą połową jej zdrowia - ciśnieniem, glukozą, lipidami i masą ciała.

Liczba, od której trzeba zacząć

WHO w raporcie o postępowaniu w chorobach somatycznych u dorosłych z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi (2018) pisze, że osoby te żyją 10-20 lat krócej, a za przedwczesne zgony odpowiadają przede wszystkim możliwe do uniknięcia choroby somatyczne. Nie samo zaburzenie psychiczne, nie samobójstwa jako główny mechanizm - choroby ciała, którym można było zapobiec albo które można było wcześniej wykryć.

Gdzie to widać w danych

W metaanalizie opublikowanej w World Psychiatry w 2015 r., obejmującej 198 badań i 52 678 osób, zespół metaboliczny stwierdzono u 32,6% badanych (95% CI 30,8-34,4). W poszczególnych rozpoznaniach: schizofrenia 33,4%, choroba afektywna dwubiegunowa 31,7%, depresja 31,3%. Oznacza to, że mówimy o problemie wspólnym dla różnych rozpoznań, a nie o specyfice jednego z nich.

Druga liczba dotyczy palenia. W metaanalizie 61 badań opublikowanej w The Lancet Psychiatry w 2015 r. paliło 57% osób z pierwszym epizodem psychozy (95% CI 52-62%). Tu trzeba być precyzyjnym: to dane międzynarodowe i dotyczą wyłącznie pierwszego epizodu psychozy. Nie wolno z nich robić wskaźnika dla wszystkich osób leczonych psychiatrycznie ani dla Polski.

Dlaczego profilaktyka się „gubi”

Mechanizm jest prozaiczny i nie wymaga żadnej teorii: poradnia psychiatryczna zajmuje się leczeniem zaburzenia, podstawowa opieka zdrowotna - profilaktyką i chorobami somatycznymi. Jeśli nikt nie powie pacjentowi wprost, że po badania podstawowe idzie do lekarza rodzinnego, badania po prostu się nie dzieją. Dodatkowo część objawów somatycznych łatwo przypisać chorobie psychicznej albo leczeniu i na tym poprzestać.

Nie przypisujemy tu żadnej organizacji konkretnego terminu na opis tego zjawiska - opieramy się na tym, co jest w źródle z 2018 r.: to choroby somatyczne, w dużej mierze możliwe do uniknięcia, decydują o skróceniu życia tej grupy.

Konkretne narzędzie: bilans „Moje Zdrowie”

Od pewnego czasu profilaktyka w POZ ma jasną ramę. Bilans „Moje Zdrowie” jest bezpłatny i przysługuje osobom od 20. roku życia: co 5 lat w wieku 20-49 lat i co 3 lata od 50. roku życia. Żeby z niego skorzystać, wypełnia się ankietę w IKP lub aplikacji mojeIKP albo robi to w przychodni. Placówka kontaktuje się w ciągu 30 dni, a całość kończy wizyta podsumowująca, na której powstaje plan zdrowotny (pacjent.gov.pl, stan na 02.11.2026).

To jest dokładnie ten moment, w którym ciśnienie, glukoza i lipidy wracają na stół.

Czego w tym tekście nie znajdziesz

Nie podajemy krotności ryzyka sercowo-naczyniowego w ciężkich zaburzeniach psychicznych - tej liczby nie udało się potwierdzić w źródle pierwotnym (dokument nie był czytelny), a strona publikacji potwierdza wyłącznie przedział 10-20 lat i dominację chorób somatycznych. Nie wymieniamy nazw leków ani nie oceniamy wpływu konkretnych terapii na masę ciała i parametry metaboliczne - to decyzja lekarza prowadzącego, a nie temat treści edukacyjnej. Nie podajemy też liczby pacjentów oddziałów psychiatrycznych w Polsce, bo nie była weryfikowana.

Co możesz zrobić

• Jeśli leczysz się psychiatrycznie - sprawdź w IKP lub mojeIKP, czy możesz już skorzystać z bilansu „Moje Zdrowie”, i wypełnij ankietę.
• Na wizycie w POZ zadaj jedno pytanie: „kto u mnie pilnuje ciśnienia, glukozy i lipidów?”.
• Jeśli palisz - powiedz o tym lekarzowi rodzinnemu wprost; to element, od którego zwykle zaczyna się plan zdrowotny.
• Jeśli wspierasz bliską osobę w leczeniu - pomóż jej umówić bilans; to częściej kwestia organizacji niż chęci.
• Jeśli pracujesz w ochronie zdrowia - przy wypisie lub kontroli powiedz pacjentowi jedno zdanie o tym, gdzie idzie po badania podstawowe. To zdanie realnie zmienia ścieżkę.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.

Źródła

WHO, Management of physical health conditions in adults with severe mental disorders, 2018 - who.int/publications/i/item/9789241550383; metaanaliza, World Psychiatry, 2015 - pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4592657/; metaanaliza, The Lancet Psychiatry, 2015 - pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4698800/; pacjent.gov.pl/program-moje-zdrowie (02.11.2026).