Choroba, o której można nie wiedzieć przez sześć lat

Połowa nie wie

W badaniu populacyjnym przeprowadzonym w Białymstoku cukrzycę stwierdzono u 13,8% uczestników. Połowa z nich - 6,76% całej grupy - usłyszała diagnozę po raz pierwszy właśnie wtedy, po teście obciążenia glukozą. Wcześniej nie wiedzieli, że chorują.

To nie jest polska osobliwość. Według Międzynarodowej Federacji Diabetologicznej w Europie o swojej cukrzycy nie wie jedna na trzy dorosłe osoby, które ją mają - około 22 milionów ludzi.

Dokładnej liczby dla Polski nikt nie zna, bo nie prowadzi się u nas rejestru zachorowań. Wiemy natomiast, ile osób się leczy: w 2023 roku 3,3 miliona Polaków korzystało z refundowanych leków przeciwcukrzycowych lub pasków do pomiaru glukozy, a liczba ta rośnie średnio o 110 tysięcy rocznie.

Dlaczego można nie wiedzieć

Cukrzyca typu 2 rozwija się latami bez objawów, które skłoniłyby kogokolwiek do wizyty u lekarza. Na podstawie tego, jak często u nowo zdiagnozowanych pacjentów stwierdza się zmiany na siatkówce, badacze oszacowali, że zaburzenia metaboliczne wyprzedzają rozpoznanie średnio o cztery do sześciu lat.

To oszacowanie ma pokrycie w innych danych. W analizie ponad dwunastu tysięcy pacjentów nowo zdiagnozowanych w Wielkiej Brytanii retinopatię cukrzycową stwierdzono u 19% z nich - już w momencie rozpoznania. U osób, które o cukrzycy jeszcze nie wiedziały, badania amerykańskie wykazały cechy uszkodzenia nerek u 26,5% i uszkodzenia nerwów obwodowych u 21,5% - odsetki zbliżone do osób leczonych i kilkakrotnie wyższe niż u osób bez cukrzycy.

Innymi słowy: diagnoza nie jest początkiem choroby. Jest momentem, w którym wreszcie ją zauważono.

Etap wcześniejszy, na którym da się zawrócić

Przed cukrzycą jest stan przedcukrzycowy. W tym samym polskim badaniu stwierdzono go u około 40% uczestników. To ogromna grupa - i zarazem jedyny moment, w którym rachunek da się jeszcze odwrócić.

Dwa duże badania kliniczne sprawdziły, czy zmiana stylu życia rzeczywiście działa. W amerykańskim programie prewencji cukrzycy interwencja polegająca na redukcji masy ciała o co najmniej 7% i co najmniej 150 minutach aktywności fizycznej tygodniowo zmniejszyła zapadalność na cukrzycę typu 2 o 58%. W niezależnym badaniu fińskim wynik był identyczny: 58% redukcji ryzyka; po czterech latach zachorowało 11% osób z grupy interwencyjnej wobec 23% z grupy kontrolnej.

Dwa różne kraje, dwa różne zespoły, ta sama liczba.

Kogo to dotyczy

Polskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca badanie w kierunku cukrzycy raz na trzy lata u każdej osoby po 45. roku życia, a co roku u osób młodszych, jeśli mają co najmniej jeden czynnik ryzyka: nadwagę lub otyłość, cukrzycę w rodzinie, nadciśnienie, zaburzenia lipidowe, stłuszczeniową chorobę wątroby, przebytą cukrzycę ciążową, zespół policystycznych jajników albo małą aktywność fizyczną.

Ten przedostatni punkt bywa zaskoczeniem. Kobiety, które przebyły cukrzycę ciążową, mają blisko dziesięciokrotnie wyższe ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 niż kobiety, u których w ciąży glikemia była prawidłowa - wynika to z metaanalizy obejmującej ponad 1,3 miliona osób.

Co z tym zrobić

Oznaczenie glukozy we krwi jest badaniem tanim i powszechnie dostępnym - w ramach NFZ zleca je lekarz rodzinny.

Od maja 2025 roku działa program NFZ „Moje Zdrowie" - bezpłatny bilans zdrowia dla wszystkich ubezpieczonych od 20. roku życia: raz na pięć lat w wieku 20-49 lat i raz na trzy lata po 49. roku życia. Pakiet obejmuje między innymi oznaczenie glukozy, a wyniki omawia lekarz podstawowej opieki zdrowotnej. Program zastąpił wcześniejszą „Profilaktykę 40 PLUS", która zakończyła się w maju 2025 - wiele materiałów w internecie wciąż odsyła do nieistniejącego programu.

Wyniku nie interpretuje się samodzielnie. Od tego jest lekarz - i to jego rolą jest zdecydować, co dalej.

Źródła

Zieleniewska N.A. i in., Pol Arch Intern Med 2023 (badanie Białystok PLUS) · IDF Diabetes Atlas, 11. edycja, 2025 · NFZ, raport 2024 · Porta M. i in., Diabetes Care 2014 · Kostev K., Rathmann W., Diabetologia 2013 · Koopman R.J. i in., Ann Fam Med 2006 · Diabetes Prevention Program Research Group, NEJM 2002 · Tuomilehto J. i in., NEJM 2001 · Vounzoulaki E. i in., BMJ 2020 · Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, Zalecenia kliniczne 2026 · NFZ / pacjent.gov.pl, program „Moje Zdrowie" (dostęp 21.09.2026)